فرهنگخانه :دکتر سید محمدتقی هاشمیان از جمله ی فرهیختگانی ست که در طول سالها بخش اعظم توان و امکان و دانش و همت خود را عاشقانه وقف خدمت به فکر و فضیلت و فرهنگ و مدنیت اسلامی و ایرانی کرده است.

این خادم فاضل و عاشق تراث و میراث تابناک اسلام و ایران،سالها پیش با تشکیل "مؤسسه ی تاریخ و تمدن شرق" و فراهم آوردن مجموعه ای  از نخبگان و سرآمدان و صاحب نظران و پژوهشگران و هنرمندان بزرگ و نامدار، گام های بلند و مؤثری در زمینه ی احیای مآثر و هنرهای متروک مانده ی سلف صالح و معرفی آثار و شخصیت ها و معارف و معاریف مدنیت و فرهنگ اسلامی و ایرانی برداشته است.دکتر هاشمیان با کوشش و تلاش بی وقفه و صرف سرمایه های مادی و معنوی  بسیار موفق شده است که یکی از موزه های کم نظیر آثار علمی و هنری مذهبی_بویژه در زمینه ی هنرهای ظریفه ی اسلامی همچون کتاب آرایی و نگارش و آرایش قرآن کریم_  را در تهران تأسیس کرده و برای بازدید و بهره مندی در خدمت استادان و پژوهشگران و دوست داران و مخاطبان هنر و فرهنگ قرار دهد. برای آشنایی بیشتر با موسسه تاریخ و تمدن شرق و سابقه و گستره ی فعالیت های آن، با دکتر سید محمد تقی هاشمیان گفت و گویی تفصیلی داشته ایم که چکیده ای از آن را به پیشگاه مخاطبان فرهیخته ی این سامانه تقدیم می کنیم .

آقای دکتر با سپاس از بابت وقتی که به این گفت و گو اختصاص داده اید،خواهش می کنیم ابتدا "موسسه ی تاریخ و تمدن شرق "را معرفی بفرمایید . این موسسه کی و چگونه تشکیل شد و اهداف و موضوع فعالیت آن چیست ؟

همواره می دیدیم و می شنیدیم که صاحب نظران ، استادان واندیشمندان متعهد و متفکر ما در خصوص کیفیت و عدم کفایت  فعالیتهای مذهبی و فرهنگی  سزاوار و موثر در کشورمان دغدغه و گلایه دارند . باورخودم هم  این بود که  در جهت حفظ و احیا و معرفی میراث فرهنگی و هنری ایران اسلامی می بایست  تلاش مضاعف و موثرتری صورت بگیرد.بر این اساس از حدود ۲۰ سال پیش فعالیت های منظمی را در زمینه ی گردآوری و ثبت و ضبط آثار هنری و نیز تالیف وچاپ و انتشار کتب دینی و فرهنگی آغاز کردیم تا ازاین طریق بتوانیم قشر تحصیل کرده و جوان جامعه را با مبانی فرهنگ و معارف دینی و منابع و ماخذ تعلیم و تربیت مذهبی که همواره مورد عنایت ویژه و تاکید مکرر حضرت امام (ره) و رهبر فرزانه انقلاب بوده است ، آشنا کنیم .بعدها، بر همین اساس به تاسیس موسسه ی تاریخ و تمدن شرق اقدام کردیم که یکی از اهداف اصلی آن  گردآوری ، ثبت و ضبط و طبقه بندی و معرفی آثار مربوط به هنر و فرهنگ  اسلامی و ایرانی است که تا کنون همچنان در زمینه ی گرد آوری ،طبقه بندی علمی و تشکیل گنجینه های موضوعی در حوزه ی  متون دینی و علمی و فرهنگی و هنری و ادبی فعال است . موسسه ی فرهنگی پژوهشی تاریخ و تمدن شرق ، به لحاظ ساختار و عرصه های فعالیت ، بخش ها و دپارتمان های تخصصی مختلف را در بر می گیرد که دپارتمان زبان و ادب فارسی ، دپارتمان هنرها و صنایع مستنظرفه ، دپارتمان نسخه شناسی و تصحیح متون ، دپارتمان مطالعات و تحقیقات و مبانی نظری فرهنگ و هنر ، دپارتمان ترجمه و غیره از آن جمله اند . از این گذشته ، تولید آثار هنری مختلف ، تولید کتب نفیس و هنری ، کارشناسی و مرمت آثار ، کارگاههای مختلف آموزشی و پژوهشی ، حمایت از نخبگان هنری و علمی ، فعالیت در زمینه ی آموزش علوم قرآنی و ... سر فصل های دیگری از فعالیت موسسه به شمار می آید . هر یک از فعالیت های مورد اشاره ، شیوه اجرایی و گروه همراهان و همکاران متخصص خود را به گونه ای که موسسه به مجموعه ای بسیار توانمند از شخصیت های علمی و هنری نخبه و سر آمد تبدیل شده است . یکی از توفیقات چشمگیر موسسه تاریخ و تمدن شرق برگرداندن  شمار قابل توجهی از آثار هنری و فرهنگی متعلق به سده های پیشین از  دیگر کشورها به ایران اسلامی بوده است که در کنار سایر آثار موجود در  موسسه ، مجموعه ای افتخار آمیز را  تشکیل می دهند.گنجینه ی آثار موسسه چندان غنی است که اساتید حوزه و دانشگاه ، اندیشمندان و بزرگان حوزه ی مطالعات و تحقیقات دینی و فرهنگی ،در زمینه هایمختلف پژوهشی ، از منابع و مآخذ موجود در آن استفاده می کنند .تدارک و برگزاری نمایشگاه های تخصصی فرهنگ و هنر اسلامی و ایرانی در داخل و خارج از کشور نیز از دیگر سر فصلهای فعالیت موسسه  تاریخ و تمدن شرق است که خوشبختانه موسسه در این زمینه هم بسیار فعال و موفق بوده است . علاوه بر برگزاری نمایشگاه ها و سمینارها و سمپوزیوم های پر شمار و موثر – با موضوعات گوناگون و تخصصی- در داخل کشور ، تا کنون توانسته ایم چندین سمینار و نمایشگاه تخصصی فرهنگی و هنری را در نسبت با آثارمذهبی به ویژه هنرهای اسلامی و قرآنی در کشورهای دیگر برگزار کنیم که این فعالیت ها نتایج و آثار بسیار مطلوبی در اذهان مخاطبان فرهیخته ی  مسلمان و غیر مسلمان داشته و زوایایی از تاریخ و تمدن اسلامی و ایرانی ما را به صورت عینی معرفی کرده است. از دیگر فعالیت های این موسسه ،حمایت از نخبگان و سرآمدان علمی و فرهنگی به ویژه در قلمرو مطالعات و پژوهش های مذهبی است . در این زمینه هم تا کنون توانسته ایم علاوه بر همراهی در تامین منابع علمی و مادی لازم با این ارجمندان ، شمار قابل توجهی از تالیفات این بزرگان و نخبگان را به چاپ رسانیده و نسبت به انتشار آن اقدام کنیم .
یکی از اهداف بزرگ موسسه،تدوین و انتشار دایره المعارف جامع انقلاب اسلامی ایران است که همه ی زمینه ها و سر فصل های مربوط را در بر خواهد گرفت . یکی از عمده ترین و مهم ترین بخش های این دایره المعارف ، تدوین ، طبقه بندی و نشر رهنمود های حکیمانه ی رهبر فرزانه ی انقلاب حضرت آیت الله خامنه ای در زمینه های مختلف علمی و فرهنگی خواهد بود تا نخبگان و جوانان فرهیخته ی این مرز و بوم ، افق و چشم اندازی دقیق و روشن از توسعه ی علمی و فرهنگی کشور در نظر داشته باشند.

با این حساب می توان گفت که موسسه تاریخ و تمدن شرق از یک سو به مواریث هنری و فرهنگی ما می پردازد و از سویی دیگر با توجه به نخبگان و هنرمندان معاصر ، به شکوفایی فرهنگ و هنر امروز ایران می اندیشد ؟

همین طور است. موسسه ی فرهنگی و پژوهشی تاریخ و تمدن شرق، که در دایره و زمینه ی مسایل فرهنگی و هنری فعالیت می کند، سال هاست که تمام امکانات و مقدورات و ظرفیت های خود را در جهت احیای تراث و میراث معنوی و فرهنگی و مدنی ایران اسلامی و معرفی سزاوار اصناف و شئون و شقوق مختلف گنج های شایگان این گنجخانه ی عظیم معرفتی به کار گرفته است. از چند سال پیش نیز که این موسسه، بخشی از امکانات خود را به گردآوری، طبقه بندی و معرفی آثار هنری اسلامی و ایرانی اختصاص داده، به عنایت حق توفیق یافته است که یکی از بزرگ ترین، متنوع ترین و ارزشمند ترین گنجینه ها و مجموعه ها ی آثار فرهنگی و هنری کشور را رقم بزند؛ مجموعه ای کم نظیر و ارجمند که بر نفیس ترین و آراسته ترین نمونه های خطی کلام الله مجید، رسایل و آثار علمی و ادبی مخطوطه ی پرشمار و منحصر به فرد ، گنجینه ای پرشکوه و متنوع از مُهرها و نگین ها و خواتیم و مسکوکات و نیز مجموعه ای ازآثار نقاشی و تجسمی و خوشنویسی دیروز و امروز ایران اسلامی اشتمال دارد.

شما موزه ارزشمندی در این زمینه به وجود آوردید. چگونه این موزه شکل گرفت؟

بنیاد و اساس این موسسه بر علایق فردی و خاندانی بنده به عنوان یک خادم فکر و فرهنگ و هنر استوار است.
گذشته از علایق و دلبستگی صمیمی خانواده ام به ویژه مرحوم پدرم زنده یاد حاج سید رضا هاشمیان به مقوله ی فرهنگ و هنر و کتاب و فعالیت های ایشان در زمینه ی گردآوری آثار علمی و فرهنگی و هنری، ... خود بنده نیز به شکل مسلکی و جدی حدود ۲۱ سال است که در زمینه ی گرد آوری آثار مربوط به هنر اسلامی و ایرانی فعالیت دارم.
از چند سال پیش هم بخشی از برنامه های موسسه ، در قالب موزه ای که تاریخ و تمدن شرق نام گرفت مرکزیت و رسمیت یافت . در حالی که طی همه ی این سال ها موسسه در حوزه های مختلف هنر و فرهنگ فعالیت علمی و پژوهشی داشته است.
چنان که عرض کردم در بخش گرد آوری و گنجینه ی آثار ، این موسسه یکی از بزرگ ترین مجموعه های کشور را در اختیار  دارد که از قرآن های بسیار نفیس و کتب خطی ارزشمند تا مهر و انگشتری و تابلوهای نقاشی و آثار حجمی بسیار با ارزش، با این هدف که این آثار برای آیندگان کشور به یادگار بماند در این گنجینه صیانت می شود. البته چنان که اشاره کردم، بنیاد این موسسه بر توسعه ی کتابخانه ی مرحوم پدرم استوار بود که با تشویق دوستان و استادان و بزرگان اهل فرهنگ ونیز با توجه به فرمایشات و تاکیدات مکرر مقام معظم رهبری به اهمیت این آثار ارزشمند برای شیعه و امت اسلامی به ویژه مردم هنرپرور ایران فعالیت خود را در این عرصه توسعه بخشیدیم و سعی کرده ایم قرین توفیق باشیم.

آیا در زمینه ی چاپ و نشر آثار هم فعالیت می کنید؟

بله. یکی از حوزه های اصلی فعالیت موسسه منشورات است که در این زمینه هم کوشش ما بر تدارک و عرضه آثار ارزشمند و در عین حال متناسب با حوزه های فعالیت موسسه بوده است. البته بر اساس برنامه ریزی جدید پژوهشی و انتشاراتی موسسه ، این بخش از کاربه زودی توسعه و گسترش بیشتری خواهد یافت.

آیا شما منشورات خاص و مبتنی بر پژوهش هم دارید؟ یا اینکه صرفا برای معرفی و عرضه ی نمونه های از آثار میراثی و هنری ی نفیس چاپ می کنید؟
خوشبختانه موسسه تاریخ و تمدن شرق در بخش پژوهش از همراهی اساتید نامدار و ارزشمندی برخوردار است که همراهی هر کدام از ایشان موجب افتخار ماست.
ارجمندانی همچون دانشمند کم نظیر استاد دکتر مهدی محقق ، حجه السلام دکتر احمدی، استاد محمد علی معلم دامغانی و ...... در زمینه های مختلف علمی و پژوهشی با موسسه همکاری دارند . همچنین برخورداری از عنایت و آثار هنرمندانی نامداری چون استاد غلامحسین امیر خانی ، استاد خروش ، استاد احصایی ، استاد آیدین آغداشلو ، استاد کرمعلی شیرازی ، استاد فضایلی ، استاد یدالله کابلی و بسیاری از بزرگان هنر و فرهنگ ایران اسلامی ، مایه ی مباهات و افتخار ماست .

آیا برپایی همایش ها ، سمپوزیم ها ، مجامع و ...  نیز جزو برنامه های این موسسه است؟

ما تاکنون علاوه بر برگزاری نشست های تخصصی هنری و کارگاه های گوناگون پژوهشی و آموزشی، چندین همایش یزرگ نیز داشته ایم که با محوریت موضوعات عمده ی مربوط به فرهنگ و هنر ابرانی و اسلامی یرگزار شده است. از این جمله چند همایش خاص و موثر در داخل کشور برگزار کرده ایم که با استقبال فوق العاده ای از جانب استادان و پژوهشگران و مخاطبان هنر و فرهنگ روبه رو شده است. هم چنین حضور فعال و چشمگیر این مجموعه در برنامه های علمی  جهان و به دست آوردن جوایز و نشان های علمی معتبر از جمله ی دستاوردهای امید یخش کار ما بوده است.

آیا این نشان ها و گواهینامه ها و مدارک علمی به شخص شما و فعالیت هایتان اهدا شده است یا به موسسه ی تاریخ و تمدن شرق؟

بنده همراه و همگام با مجموعه ی همراهان و همکاران سعی کرده ام آنچه در توان دارم را در مسیر توفیق موسسه به کار بگیرم . بر این اساس ، بخش عمده ی این نشان ها و مدارک علمی اگر چه به بنده اهدا شده است اما نتیجه ی زحمات اساتید برجسته ای است که با موسسه همکاری دارند تا بتوانیم در کنار هم راهی درست را به سمت تعالی و پیشرفت معرفتی طی کنیم.به یقین برخورداری از خرمن پر فیض دانش و درایت و تجربه ی این بزرگواران برای بنده و موسسه ی تاریخ و تمدن شرق بسیار مغتنم بوده و هست و امیدواریم که توفیقاتی از این دست برای اهل فرهنگ ، دم افزون باشد.

با این حساب می توان گفت این موسسه دارای یک هیات علمی بلندپابه و ارزشمند است؛ شخصیت هایی که در شاخه های مختلف فرهنگ و هنر اسلامی و ایرانی مشغول مطالعه و پژوهش و فعالیتند و در مبانی فرهنگی صاحب نظرند.در حقیقت هم آنها از خدمات و امکانات موسسه استفاده می کنند و هم موسسه از خدمات ارزشمند این استادان بهره می گیرد؟

بله. از افتخارات این موسسه برخورداری از برکات حضور این اساتید ارزشمند و فرهیخته است که وقت گرانبها و عمر عزیز خود را صرف مطالعات  فرهنگی و هنری در جهت معرفی و احیای ارزش های الهی و انسانی کرده اند . علاوه بر این، همواره و همیشه در مسیر حیات و حرکت موسسه ملاحظات و اشارات و تنبیهات خاص مقام معظم رهبری نیز برای ما حجت بوده و نشاط و انگیزه ی مضاعفی را ایجاد کرده است تا بتوانیم رسالت و نقش خود را بهتر ایفا کنیم. ما خط مشی اساسی خود را همیشه از فرمایشات حضرت ایشان گرفته ایم تا از مسیر درست فعالیت و حرکت خارج نشویم  و بر اساس اصولی حرکت کنیم که منتج به نتیجه ی صحیح می شود.

برای گسترش فعالیت های خود در آینده چه برنامه هایی دارید؟

در طول سال های گذشته بخش اعظم وقت و امکانات موسسه صرف گردآوری آثار هنری شده است ؛ چرا که گردآوری و ثبت و ضبط تراث و میراث سلف صالح ضرورتی انکار ناپذیر است که در حکم  قدم اول به شمار می آید.
متاسفانه در طول یکی دو سده ی اخیر بخش قابل توجه و جبران ناپذیری از مواریث تمدنی و فرهنگی ما به جهت فقدان توجه عمومی و عدم برنامه ریزی و عنایت ویژه ی مسئولان، از کشور خارج و در بازارهای بین المللی تاراج شد که جا دارد اگر انسان بر این ماجرای ناگوار بگرید.
یکی از مهمترین وظایف و رسالت های ما در حد وسع و توانمان بازگرداندن این آثار به خاستگاه اصلی خود یعنی ایران اسلامی است.
خوشبختانه بسیاری از آثار موجود در موزه ی موسسه را از بازارهای جهانی ردیابی و خریداری کرده و به کشور برگردانده ایم.
به عنوان مثال ، زمانی یک قرآن نفیس و یا یک نسخه شاهنامه ی مصور که هر برگ از هرکدام آنها- فارغ از هرگونه قیاس و گذشته از تفاوت در روح و محتوا و غیره- شناسنامه ی هنری و فرهنگی ما به شمار می آید ، متاسفانه به تاراج رفته بود، اکنون که ما با خریداری مجموعه های هنری مربوط به ایران اسلامی این آثار را به کشور برگردانده ایم احساس عزت و افتخار می کنیم و امیدواریم که به عنایت حق در این زمیته همچنان توفیق داشته باشیم.
موسسه ی تاریخ و تمدن شرق در زمینه معرفی هنر معاصر ایران نیز برنامه ی مدون دارد و فعال است تا آنجا که بخشی از حضورمان در مجامع و نمایشگا ه های بین المللی با هدف شناساندن آثار هنرمندان معاصرمان صورت می گیرد که بسیار نیز اثر یخش بوده است. موسسه با حضور فعال در سطح بین المللی توانسته است آثار ارجمند هنرمندان معاصرمان را در محافل هنری دنیا مورد توجه قرار دهد. با توجه به شرایط فرهنگی جهان امروز، ضرورت ایجاد و توسعه ی بازار فروش آثار هنرمندان ما در دنیا بیش از پیش احساس می شود.
ما باید به گونه ای برنامه ریزی کنیم که در کنار عرضه ی آثار هنری مدرن خود در نمایشگا ه های بین المللی بتوانیم آثار کهن حوزه ی فرهنگی و هنری ایران اسلامی را نیز معرفی کنیم. این گونه برنامه ریزی و فعالیت به ترسیم شمایلی واقعی و درست از مردم و فرهنگ غنی و ارجمند ایران اسلامی در جهان خواهد انجامید.
در کنار فعالیت هایی که اجمالا به آنها اشارتی داشته ایم، به امداد و عنایت حق موسسه ی قرآنی مجموعه نیز راه اندازی شده است که با بهره گیری از کارآمدترین متدها و شیوه ها ی روز دنیا در زمینه ی آموزش و حفظ قرآن کریم به علاقمندان در گستره ی اروپا مشغول فعالیت است. در این عرصه نیز با موسسات بین المللی قرآنی در اقطار مختلف جهان همراهی و همکاری داریم و انشا الله این بخش  هم از بخش های رو به رشد و توسعه موسسه تاریخ و تمدن شرق خواهد بود.
یک وجه دیگر از فعالیت موسسه ایجاد کارگاه هایی است که صنایع ظریفه ی در حال نابودی و انقراض را احیا می کند. غفلت از این ضرورت، تاسف انگیز و جبران ناپذیر خواهد بود چرا که برخی از این هنرهای خاص بخشی از هویت و جهان بینی ما را باز می تاباند و پرداختن به آنها وظیفه ای غیر قابل چشم پوشی است.
اگر دقت بفرمایید در مجموعه ی هنرهایی که در ایران پس از اسلام بالیده و به کمال رسیده است هنری یا اثری را نمی یابید که نشانه های مبارکی از گنجینه ی معانی و معارف اسلامی در آن وجود و بروز نداشته باشد. ارزش واقعی هنر ایران اسلامی نیز به جهت انتقال همین معانی و مفاهیم راه گشا و مقدس است که در یکا یک آثار هنری ما ظهور دارد.
امیدواریم خداوند به ما توفیق بدهد تا بتوانیم به هنرهای معنوی و انسان ساز کشور خدمت کنیم. همچنین از درگاه حق مسئلت داریم که وجود با برکت مقام معظم رهبری را که بیش از همه ی ما به ظرایف و زوایای معنوی هنر وقوف دارند و اهمیت می دهند در حفظ و در حرز امان خود بگیرند .مانیز انشاالله توفیق داشته باشیم که  بتوانیم از رهنمود های حکیمانه ی حضرت ایشان بهره بگیریم و دین خود را در  مسیر رشد و اعتلای فرهنگی کشور ادا کنیم.